Starije od Notr Dama i Hilandara: Dve srpske svetinje u Kuršumliji koje morate posetiti

Dok turisti gomilaju u redove ispred Notr Dama, dve srpske svetinje u Kuršumliji tiho stoje starije od te katedrale, a svet ih gotovo da ne zna.

Manastir Svetog Nikole i Manastir Presvete Bogorodice u Kuršumliji, nastale su i pre nego što su u Parizu položeni temelji čuvene katedrale Notr Dam. Gradnja Notr Dama počela je 1163. godine. Oba kuršumlijska manastira podignuta su u periodu između 1158. i 1166. godine, što ih čini starijim od, ili podjednako starim kao, ta svetski slavna pariška crkva. Ipak, dok Notr Dam godišnje poseti nekoliko miliona turista, ove dve srpske svetinje ostaju gotovo nepoznate izvan naše zemlje.

Manastir Svetog Nikole: prototip srpske arhitekture

Manastir Svetog Nikole u Kuršumliji smešten je na uzvišenju iznad ušća Banjske u Toplicu, u severnom delu grada, uz tok reke Toplice. Gradili su ga majstori iz Konstantinopolja od 1159. do 1165. godine, a Nemanja ga je posvetio Svetom Nikoli. Reč je o prvoj ili jednoj od prvih njegovih ktitorskih poduhvata, mada postoji i historiografska nedoumica oko redosleda gradnje: Sveti Sava je zapisao da je ovaj manastir podignut prvi, dok Stefan Prvovenčani i Domentijan beleže da je pre njega sagrađena Bogorodičina crkva. Oba su, svakako, nastala gotovo istovremeno, u kratkom rasponu od nekoliko godina.

Foto: printscreen

Crkva Svetog Nikole danas se smatra prototipom Raške graditeljske škole. U njoj se mogu prepoznati vizantijski uticaji, vidljivi u sličnostima sa nikejskom crkvom Svete Sofije i carigradskim crkvama, ali i romanički elementi doneseni iz primorja, poput priprate sa dve kule zvonare, nalik crkvi Svetog Trifuna u Kotoru. Taj spoj dva arhitektonska sveta bio je najava raškog stila koji će u narednim decenijama obeležiti čitavu jednu epohu srpske umetnosti.

U unutrašnjosti crkve otkriveni su fragmenti živopisa iz XIV veka. Manastir je bio i prvi prepisivački centar Nemanjićke Srbije, što znači da je ovde negovala i pisana reč. Nakon što je Srpska pravoslavna crkva stekla autokefalnost 1219. godine, u ovom manastiru smešteno je sedište topličke episkopije, a neko vreme i sedište mitropolije.

Gradnja nije stala sa Nemanjom. Njegov sin Stefan Prvovenčani dozidao je otvoreni egzonarteks sa dvema kulama zvonarama, a početkom XIV veka kralj Milutin (1282–1321) dodao je, sa severne strane, kapelu. Interesantan je i podatak o poreklu naziva samog grada: budući da su krovovi oba kuršumlijska manastira bili pokriveni olovom, odsjaj sunca stvarao je utisak beline, zbog čega je mesto u poznom srednjem veku i tokom ranog osmanskog perioda bilo poznato kao Bela Crkva.

Foto: Shutterstock

Kompleks manastira Svetog Nikolaja u Kuršumliji stavljen je pod zaštitu države 18. novembra 1947. godine kao kulturno dobro od izuzetnog značaja, pod rednim brojem SK 207.

Manastir Presvete Bogorodice: svetinja u ruševinama i legenda koja traje

Manastir Presvete Bogorodice u Kuršumliji najstarija je crkvena građevina koju je Nemanja podigao, najverovatnije između 1158. i 1162. godine, na ruševinama bazilike iz ranovizantijskog perioda koji datira iz 5. ili 6. veka. Građen je po uzoru na crkve u Carigradu i na Svetoj Gori, a Nemanja ga je posvetio Bogorodici i podigao ga kao ženski manastir.

Ovaj manastir ima i duboko ličnu dimenziju u Nemanjinom životu: podigao ga je za svoju suprugu Anu, koja se brinula o njemu tokom decenija, a 1196. godine, kada se i sam Nemanja zamonašio i otišao na Svetu Goru, Ana se zamonašila u ovom manastiru pod imenom Anastasija. Srpska pravoslavna crkva slavi je 5. jula kao svetu Anastasiju.

U manastiru su boravile i druge znamenite žene srpske istorije: majka Svetog Save, monahinja Anastasija, Agripina Balšić, te Mara Branković, ćerka despota Đurđa Brankovića i udovica sultana Murata II, koja se, prema predanju, sredinom XV veka starala o manastiru.

Arhitektonski, najstariji deo Bogorodičine crkve zidan je samo opekom, dok su obnovljeni delovi izvedeni pritesanim kamenom uz mestimičnu upotrebu opeke. Između 1158. i 1162. izgrađen je zid sa tri polukružno zasvedena prolaza na početku oltarskog prostora, a nadzidani su i gornji delovi naosa.

Foto: Printscreen/Youtube/RTV

No, sudbina ovog manastira bila je tragična. U turskim osvajanjima Toplice 1454. godine stradala je i Bogorodičina crkva, kada su spaljeni konaci. Manastir i konaci srušeni su ponovo 1690. i 1737. godine, i više nisu obnavljani do danas. Za razliku od Manastira Svetog Nikole, koji je obnovljen i aktivan, Bogorodičin manastir danas postoji samo u tragovima: vidljivi su jedino temelji i deo oltarske apside.

Uz ove ruševine vezana je i snažna legenda koja živi u narodu topličkog kraja: po predanju, srpskom narodu neće biti bolje dok se Bogorodičin manastir ne obnovi. Ta rečenica, ma koliko zvučala kao davna priča, nosi u sebi svu težinu jednog naroda koji je svesno ili nesvesno čuvao sećanje na ono što je izgubio. Srpska pravoslavna crkva podržava obnovu, ali svetinja još uvek čeka.

Kuršumlija je samo sat i po vožnje od Niša i nešto više od dva sata od Beograda. Obe svetinje dostupne su posetiocima, a Manastir Svetog Nikole i danas prima vernike. Ko god prođe tim krajem, warta stati i pogledati u kamenje koje je starije od Notr Dama i Hilandara zajedno.

BONUS VIDEO