Tajna liturgija u Aja Sofiji 1919! Šta je istina, a šta legenda u priči koja i danas potresa pravoslavce

Carigrad je pao 1453. godine pod naletom turskog sultana Mehmeda II, ali nije te godine održana poslednja liturgija u Svetoj Sofiji?

Događaj iz 1919. godine i danas izaziva neverovatnu pažnju i uzbuđenje u pravoslavnom svetu.

Kada se danas pomene Aja Sofija, gotovo svi najpre pomisle na pad Carigrada 1453. godine, na kraj Vizantije i na hram koji je iz srca pravoslavnog sveta pretvoren u džamiju. Ali, postoji jedna priča koja i više od veka kasnije izaziva jezu, ponos i emociju među pravoslavnim vernicima.

Grčki vojnik i arhimandrit Elefterios Nufrakis

Prema istorijskim izvorima, 19. januara 1919. godine, u vreme kada je Carigrad bio pod savezničkom okupacijom posle Prvog svetskog rata, grčki vojni sveštenik, arhimandrit Elefterios Nufrakis, uspeo je da u Aja Sofiji odsluži pravoslavnu liturgiju. To se danas smatra jedinom poznatom hrišćanskom liturgijom u tom hramu posle pada Carigrada 1453. godine.

Istorijsko jezgro ove priče nije sporno. Aja Sofija je vekovima bila najveći i najvažniji hram istočnog hrišćanstva, podignuta u 6. veku za vreme cara Justinijana. Posle osmanskog osvajanja pretvorena je u džamiju, u 20. veku postala je muzej, a od 2020. ponovo je džamija. U januaru 1919. okolnosti su bile potpuno drugačije nego danas: Carigrad je bio pod kontrolom savezničkih sila, a u gradu su bile i grčke jedinice.

Čestitao mu i Venizelos

Upravo tada, prema više grčkih izvora, Nufrakis je sa grupom oficira ušao u Aja Sofiju i započeo liturgiju. Mnogi detalji koji se danas prepričavaju, od reakcije Turaka do navodnih privatnih čestitki Elefteriosa Venizelosa, ostali su u zoni kasnijeg svedočenja i nacionalnog predanja. Ali ono osnovno, da se liturgija zaista vezuje za 19. januar 1919. i za ime Elefteriosa Nufrakisa, potvrđuje više istorijskih pregleda i enciklopedijskih izvora.

Upravo zato ova priča toliko traje. Ona stoji na granici između istorije i predanja. Istorija kaže da je liturgija održana. Predanje joj je kasnije dodalo gotovo epski ton, zbog čega je Nufrakis u grčkom i pravoslavnom svetu ostao upamćen kao čovek koji je makar na kratko „vratio glas oltaru“ pod kupolom Aja Sofije.

Između činjenica i legendi

Uz ovu priču vekovima se prenosi i jedna još starija legenda: da je na dan pada Carigrada sveštenik sa putirom nestao u zidu Aja Sofije i da će se vratiti da dovrši službu kada hram ponovo bude hrišćanski. To, naravno, nije istorijski potvrđen događaj, već narodno predanje. Ali upravo spoj činjenica i legende objašnjava zašto Aja Sofija i danas nije samo građevina, nego simbol.

Aja Sofija uzor za Hram Svetog Save

A zašto je sve ovo važno i za Srbiju? Zato što Aja Sofija nije tuđa priča za pravoslavne narode. Ona je jedan od temelja vizantijskog i pravoslavnog nasleđa iz kojeg je rasla i srpska duhovnost. Za veliki deo pravoslavnih vernika u Srbiji Aja Sofija je više od građevine: ona je znak kontinuiteta vere, pamćenja i istorijskog trajanja. Zato svaka priča o liturgiji u Aja Sofiji prirodno odzvanja i među Srbima, ma gde živeli.

Nije slučajno što je i Hram Svetog Save u Beogradu oblikovan pod snažnim uticajem Aja Sofije. Zato priča o liturgiji iz 1919. godine kod Srba ne budi samo radoznalost, već i osećaj da je reč o delu zajedničkog istorijskog i duhovnog pamćenja.

Zbog toga je priča o Nufrakisu mnogo više od stare anegdote. Ona je podsetnik koliko jedan hram može da znači čitavim narodima i koliko istorija, vera i sećanje nekad ostanu jači od svih carstava i svih zabrana.