Otkriveno kako se vredna srpska srednjevekovna knjiga našla u Minhenu: Od Brankovića do Bavarske

Despot Đurađ Branković, koji je stolovao u Smederevu, poslednjoj srpskoj srednjovekovnoj prestonici, kraj Dunava je podigao dvor koji grandioznošću i arhitekturom i danas pleni, ali je malo poznato da je bio vlasnik najveće srednjovekovne srpske biblioteke.

Kao jedan od najobrazovanijih srpskih vladara toga doba sakupljao i čuvao vredne rukopise, koji su bili smešteni u dvorskoj kapeli Malog grada Smederevske tvrđave.

Dvor je bio stecište bugarskih i grčkih književnika, prepisivača i sastavljača originalnih dela srpske srednjovekovne književnosti. Prema pretpostavkama, despotova biblioteka sadržala je oko 100 rukopisnih i štampanih knjiga, a za 24 je sigurno utvrđeno da su bili njen deo, jer sadrže zapise, poptpise i despotov grb.

To nasledstvo, na žalost, nije ostalo u ovom gradu, a svi rukopisi su, nakon pada despotovine 1459. godine, kroz vekove završili u fondovima ustanova kulture širom Evrope, od Budimpešte, Odese, Moskve, Pariza, do Minhena i Hilandara.

Foto: J. V. /Muzej Smedereva

 

Kao možda najdragoceniji dragulj despotove privatne biblioteke izdvaja se "Srpski psaltir", crkveni molitvenik koji najbolje predstavlja despotovu neprekidnu borbu za očuvanje pravoslavne vere i njegovu ljubav prema umetnosti i prosvećenosti. To je rukopisna knjiga pisana crkvenoslovenskim jezikom srpske redakcije, vrhunac tadašnjeg luksuza.

Napisana je na 229 listova, čiji su glavni naslovi i inicijali pisani zlatom, i ilustrovana sa 148 minijatura.
- Minhenski srpski psaltir nije samo tekst i slika, on je i veliko umetničko delo. Gledan tim očima on zauzima jedno od glavnih mesta, on znači vrhunac srpskog minijaturnog slikarstva. Tome doprinosi i veliki broj minijatura, ali još mnogo više način i kvalitet slikanja. Pažljivom umetničkom analizom može se zaključiti da sve minijature nije slikao jedan slikar. Ipak sve su minijature, bez obzira na njihove dimenzije, koncipirane na isti način. Sve su jednako uramljene, crvenim i plavim debelim linijama, rađene su na zlatnoj pozadini, često su šrafirane zlatom, kolorit je sveden na crvenu, plavu, ljubičastu, plavo-sivu, ređe zelenu i oker - navodi profesorka dr Jovanka Maksimović u svom radu o ovoj knjizi.

Foto: J. V. /Muzej Smedereva

 

Pretpostavlja se da je rađen ili za srpskog kneza Lazara ili za njegovog sina Stefana, pa je razumljivo što se, kao izuzetno važno delo, našla na policama dvorske biblioteke. 
Posle pada srpske depotovine, nakon izgnanstva porodice Branković, jedan od Đurđevih potomaka je, bežeći na sever, preneo ovaj psaltir do fruškogorskog manastira Prvina Glava. Tamo je stajao sve do Velikog bečkog rata 1688. godine, kada je dospeo u ruke jednog bavarskog oficira, koji ga je odneo na Zapad i tako je počelo njegovo dugo putovanje do minhenskog muzeja. 

Prema istoriografiji, Volfgang Hajnrih Gemel od Flišbaka je, zapravo, uzeo ovu knjigu iz opljačkanog manastira. Nije je zadržao za sebe, već je ovaj dragoceni rukopis poklonio manastiru Gotescel u Bavarskoj, a nakon nekog vremena, on je prebačen na čuvanje u čuveni benegdiktanski manastir Svetog Emerama u Regenzburgu. Kada je početkom 19. veka u Bavarskoj sproveden proces masovne sekularizacije crkvenih imanja, sve dragocenosti su iz ukinutih manastira prebačene u državno vlasništvo, te je psaltir tako dospeo u Minhen. Danas se čuva u Bavarskoj državnoj biblioteci u ovom gradu i jedan je od malobrojnih originalnih srpskih srednjovekovnih rukopisa koji je preživeo burne vekove naših prostora. 

Foto: J. V. /Muzej Smedereva

 

Gotovo ceo vek, ovaj rukopis je vođen kao ruska kulturna baština, a tek 1906. godine u Beču je potvrđeno njegovo srpsko poreklo, kada je filolog Vatroslav Jagić detaljnom jezičkom analizom neporecivo dokazao da je  reč o srpskom tekstu, a austrijski istoričar umetnosti Jozef Strigovski analizom minijatura utvrdio da je reč o vizantijskom i srednjovekovnom stilu, odnosno moravskoj školi slikanja. 

Zanimljivo je da je patrijarh Pajsije, koji je bio na čelu Pećke patrijaršije od 1614. do 1647. godine, prilikom obilaska fruškogorskog manastira, pronašao knjigu, odneo je sa sobom u Pećku patrijaršiju i naložio da se uradi njen prepis. Posao je trajao dve godine, a nakon završetka, 1630. godine, Srpski psaltir je vraćen u Prvinu glavu. Ovaj izuzetno vredan prepis bo je pohranjen u Narodnoj biblioteci, gde je uništen u nemačkom bombardovanju Beograda 1941. godine. 

 

BONUS VIDEO