Smrtna presuda za pero i papir: Srpski pisci koje su komunisti streljali i proglasili izdajncima

Svetislav Stefanović, Grigorije Božović, Dragiša Vasić i mnogi drugi pisci i kulturni radnici streljani su ili prognani od strane komunista posle Drugog svetskog rata.

Iza rešetaka, na smrtnoj presudi ili u večnom progonstvu - brutalne činjenice o srpskim piscima koje je nova vlast htela da ukloni iz književnosti otkrivaju tužne istine o njihovim sudbinama.

Naprečac, bez suđenja i dokaza, nova komunistička vlast je odmah posle Drugog svetskog rata brutalno uklonila iz kulturnog života najuglednije srpske pisce, nazivajući ih "narodnim izdajnicima". Neki su izvedeni pred streljački stroj, drugi su završili u progonstvu ili zauvek izgnani iz domovine. Među najpoznatijima su Svetislav Stefanović i Grigorije Božović, čija dela i danas čekaju da ih javnost ponovo otkrije.

Posle završetka rata, 1944/1945. godine, nova vlast u Srbiji i Jugoslaviji krenula je u opsežne čistke, ne samo protiv pripadnika poraženih vojski ili političkih protivnika, već i protiv uglednih intelektualaca i književnika čije su ideje ili kontakti sa predratnim strukturama bili etiketirani kao "reakcionarni" ili "izdaja revolucije".

Svetislav Stefanović, lekar, pesnik, prevodilac i dramatičar, poznat kao jedan od najvećih modernista svog vremena i prvi koji je branio Disovu poeziju, našao se na listi osuđenih na smrt pod optužbom da je "ideolog fašizma" i saradnik okupatora - presuda koja ga je odvela pred streljački stroj 1944. godine.

Foto: Arhiva

Još jedan veliki pripovedač, Grigorije Božović, čije reportaže iz Stare Srbije i Metohije i danas vrede kao dragoceni kulturološki zapisi, strijeljan je na Božić 1945. godine, u podrumu zatvora u Beogradu, bez realne šanse za odbranu i suđenje.

Foto: Arhiva

Zabranjeni, izgnani, zaboravljeni

Pored fizički likvidiranih, mnogi drugi pisci i intelektualci su doživeli unutrašnje ili spoljno izgnanstvo. Njihova dela su zabranjena, a imena im se brišu iz obrazovnih programa i kulture. 

Dragiša Vasić, novelista i kulturni radnik, bio je povezan sa mnogim intelektualnim krugovima tog vremena. Njegova smrt se vezuje za haotične krajeve rata i neposredne posleratne okolnosti, a istorijski se navodi kao jedan od onih koji su stradali u vreme političkih obračuna i represije, najverovatnije u Jasenovcu ili drugom logoru, iako tačan način smrti nije jasno dokumentovan u svim izvorima.

Foto: Arhiva

Jezdimir Dangić, autor romana o mladobosancima, završio je u istorijskom zaboravu zbog svoje političke pozadine. Njegovo ime se pominje među onima čiji su radovi marginalizovani zbog posleratnih političkih okolnosti.

Ovi ljudi nisu samo fizički uklonjeni; mnogi su decenijama smatrani nepoželjnima i "nepostojećima" u zvaničnoj književnoj istoriji, što je značilo da je njihova dela bilo teško objaviti, čitati ili legitimisati.

Tribine kao opomena

Stradanje ovih pisaca predstavlja ogroman gubitak za srpsku kulturu, jer su neki od njih, kao što je Stefanović, preveli gotovo celo remek-delo Šekspira i napisali dela koja i danas imaju vrednost za moderne čitaoce.

Tribine i razgovori o ovim piscima danas pokušavaju da povrate njihova imena u književnu javnost, kao čin pravde i sećanja, jer je bez poznavanja onog što je bilo nemoguće razumeti ono što jeste i što nas čeka.

Foto: sites.google.com

Posleratne čistke i egzekucije koje su sprovedene u Srbiji 1944–1945. godine dovele su do masovnih likvidacija civila, osuđenih i označenih kao kolaboracionisti ili protivnici režima, uključujući kulturne radnike, intelektualce, bogate građane, političare i druge. Ove čistke nisu bile samo obračun s neprijateljima, već i brutalno gašenje jednog dela kulturnog i intelektualnog života, čije posledice i danas osećamo. Zato je važno da se sećamo i podsećamo, da se ovakva istorija više nikad ne bi ponovila.

BONUS VIDEO