Komunisti ga proglasili fašistom: Sudbina Crnjanskog između progona i besmrtnosti

Miloš Crnjanski, jedan od najvećih srpskih pisaca, zbog otvorenog sukoba sa komunističkim režimom posle Drugog svetskog rata bio je primoran da decenije provede u izgnanstvu, gde je napisao svoja najveća dela.

Miloš Crnjanski, jedan od najvećih i najautentičnijih pisaca srpske književnosti, rođen je 1893. godine u Čongradu, tadašnjoj varošici u Austrougarskoj. Već kao mladić pokazao je izuzetan talenat. Prve stihove napisao je u Temišvaru, a pesmu "Sudba" objavio je još 1908. godine u somborskom listu "Golub".

Kao pesnik se predstavio 1912. godine u "Bosanskoj vili", pesmom "U početku beše sjaj". Iste godine upisao je Eksportnu akademiju u Rijeci, a već naredne godine studirao je filozofiju u Beču.

Jednom je zapisao: "Do smrti svoga oca bio sam osrednji đak. Onda sam rešio da budem među prvima - i bio sam."

Roman "Seobe", koji je prvo objavljivan u Srpskom književnom glasniku 1927. godine, ubrzo je postao jedno od najznačajnijih dela srpske književnosti, a Crnjanskom je 1930. doneo i nagradu Srpske akademije nauka.

Foto: Miloš Komad

Pored književnosti, Crnjanski je imao i bogatu diplomatsku karijeru. Služio je u Nemačkoj i Italiji. Po izbijanju Drugog svetskog rata evakuisan je iz Rima, preko Madrida i Lisabona, u London, gde je radio i kao savetnik za štampu u jugoslovenskoj emigrantskoj vladi.

Nikad nije prihvatio Titovu Jugoslaviju

Crnjanski je bio i politički neprilagođen. Otvoreno je polemisao sa komunistima, sukobljavao se sa Miroslavom Krležom i nikad nije prihvatio Titovu Jugoslaviju. Zbog svojih stavova, novi režim ga je označavao kao "fašistu", iako to nikada nije bio. Bio je socijalista po osećaju za pravdu, ali nepomirljiv protivnik komunističke imperije.

Nakon 1945. godine bio je praktično proteran iz zemlje. U vreme kada je, kako se procenjuje, između 1944. i 1948. nestalo oko 50.000 intelektualaca i kada je uništena srpska građanska klasa, Crnjanski je ostao u Londonu - osiromašen, zaboravljen i u nemilosti vlasti.

Upravo su u emigraciji nastala su njegova najveća dela: "Roman o Londonu" i druga knjiga "Seoba", kao i "Dnevnik o Čarnojeviću", zatim drama "Konak" i "Itaka i komentari". U memoarima "Embahade" za sebe je zapisao da je bio "mala igračka sudbine".

Foto: Foto: Profimedia

U Beograd se vratio tek 1965. godine, tiho i bez pompe, u zemlju koja ga je decenijama ranije odbacila.

Ivo Andrić je jednom prilikom za njega rekao: "Od svih nas jedino je Crnjanski rođeni pisac."

Crnjanski je ostao neponovljiv: po stilu, po jeziku i - sudbini. Pisac bez kompromisa, večiti emigrant i simbol generacije koju je istorija nemilosrdno lomila. Preminuo je 1977. godine u Beogradu, u 84. godini. Sahranjen je u Aleji zaslužnih građana na Novom groblju u Beogradu.