Najveća tragedija u istoriji Smedereva: Ni danas se ne zna broj poginulih

U Smederevu je danas obeleženo 84 godine od Petojunske tragedije, najvećeg stradanja u novijoj istoriji grada, kada je, 1941. godine, usled nezapamćene eksplozije municije u Tvrđavi, stradalo više stotina ljudi, a gotovo ceo grad sravnjen sa zemljom.

Tog 5. juna, bio je četvrtak, pijačni dan. Učenici Gimnazije došli po svoja svedočanstva, a Blagajna Banske uprave isplaćivala je zaostale tromesečne plate.

Na železničkoj stanici, koja se nalazi tik do smederevske Tvrđave, za polazak je bio spreman voz broj 4714, koji je iz Smedereva išao za Malu Krsnu i Požarevac.

Umesto da po redu vožnje krene u 14 časova i 12 minuta, zbog velikog broja putnika koji su ulazili i u teretne vagone, voz je kasnio dva minuta, a to kašnjenje bilo je kobno za sve koji se u 14.14, u trenutku eksplozije, nalazili u i oko njega. 

Ovaj događaj i dalje je obavijen velom tajne, jer ni više od osam decenija kasnije, nisu utvrđeni tačan uzrok ni broj stradalih. Sačuvane fotografije i zabeležena svedočenja preživelih, pokazuju njegove razmere. 

- Detonacija je bila strahovita, grad je utonuo u potpuni mrak, vazduhom su leteli delovi vagona, železničke stanice, kamenje, čak i ljudska tela – opisao je u knjizi "Od onih koji su ostali" autora Slavka Domazeta, David Stevanović, koji je u to vreme radio kao telegrafista na smederevskoj železničkoj stanici.

Snažnu ekploziju izazvao je prasak kod glavne kapije, zbog čega je izbio požar koji se brzo raširio po Tvrđavi koju su Nemci koristili za skladištenje zaplenjenog oružja i vojne opreme oduzete u Kraljevini Jugoslaviji. Usledile su odmah i druga, pa treća, najsnažnija, kada je celo skladište eksplodiralo.
Prema nemačkim vojnim dokumentima, u Smederevskoj tvrđavi nalazilo se oko 374 tone TNT-a u buradima, 2.800 tona municije svih vrsta sa 172 tone eksploziva i baruta i 425.000 upakovanih detonatora. 

Prema podacima Komisije za utvrđivanje štete od ukupno 2.488 zgrada i kuća u Smederevu, bilo je samo 25 neoštećenih, dok su 142 potpuno srušene. Ni masivne zidine najvećeg ravničarskog utvrđenja u Evropi nisu odolele pod udarom velike snage, zbog čega su temelji ulazne kule Varoške kapije pomereni za čak sedam metara.

Potres se osetio u prečniku od 50 kilometara, a oštećenja su bila vidljiva na objektima udaljenim i do 10 kilometara od mesta eksplozije. 
Prema najpouzdanijim procenama broj poginulih je između 600 i 1.200, a lakše i teže povređenih bilo je nekoliko hiljada, u Smederevu, koje je u to vreme, prema nemačkim izvorima, imalo oko 13.000 stanovnika.

U zajedničkoj grobnici u Spomen kosturnici na Starom groblju, gde je služen parastos, sahranjeno je 485 poznatih i oko 250 neidentifikovanih žrtava. 

- Na osnovu dosadašnjih detaljnih istraga i brojnih protokolarnih ispitivanja, nije bilo naznaka da je do eksplozije došlo zbog sabotaže. Štab Komande 2. armije je pretpostavio da je uzrok eksplozije samozapaljenje sunčevim zracima – navedeno je u izveštaju Šefa generalštaba 2. Armije Vermahta.
Povodom obeležavanja godinjice, održan je komemorativni skup kod Spomenika 5. jun, a Muzej u Smederevu je organizovao predavanje i prezentovanje novootkrivenih fotografija koje svedoče o ovom događaju.