Ovo je srpski Notr Dam! Otkriveno 75 grobova, a tek da čujete ko je ktitor

Crkva Presvete Bogorodice u Donjoj Kamenici, na petnaestom kilometru puta od Knjaževca prema Pirotu, najznačajniji je spomenik srednjevekovne kulture u knjaževačkom kraju.

Neobična i jedinstvena arhitekture oduvek je privlačila pažnju i znatiželjnika i naučnika jer još uvek nije otkrila najvažnije detalje iz svoje prošlosti, posebno o svom zagonetnom poreklu.

Pomešanih arhitektonskih stilova, sa karakterističnim kulama i uskim prozorima nalik puškarnicama, Bogorodičina crkva u Donjoj Kamenici pripada Timočkoj eparhiji, a o njoj brinu Zavod za zaštitu kulture u Nišu i knjaževački Zavičajni muzej.

Milica Mihajlović, kustos, istoričar umetnosti iz Zavičajnog muzeja u Knjaževcu, objašnjava:

- Smatra se da je crkva podignuta u prvoj polovini 14. veka i to na mestu starijeg sakralnog objekta, dok je živopis izveden u drugoj polovini 14. veka. Reč je o despotskoj, to jest vlastelskoj zadužbini, po nekim ikstraživačima pridvornoj, odnosno grobnoj crkvi koja je bila deo većeg manastirskog kompleksa.

Osnova crkve je, kaže ona, u obliku sažetog krsta sa kupolom. Iako veoma mala i bez ijednog pravog ugla, ona ima sve elemente nekih od naših najznačajnijih srednjevekovnih spomenika.

- Po arhitektonskim karakteristikama crkva pripada korpusu poznovizantijske arhitekture. Prisutni su elementi raškog graditeljstva, kao i posredni uticaji Romano-Gotske arhitekture koje na ove prostore stižu sa primorja, preko centralnog dela zemlje, a pod uticajem srpskih srednjevekovnih crkava poput crkve Svetog Nikole i Svete Bogorodice u Toplici, Svetog Đorđa u Rasu i mnogih drugih - navodi Milica.

Romanski uticaji oličeni su u dvema karakterističnim kulama sa strmim olovnim pokrivačima, zbog čega kameničku crkvu nazivaju i srpskim Notr Damom, a jedinstvena je i po tome što njen ktitor još uvek nije sa sigurnošću utvrđen.

- Postoji nekoliko pretpostavki koje nepoznatog vlastelina dovode u vezu sa Vidinskim kneževstvom, nepoznatim sinom bugarskog cara Mihaila III Šišmana, stradalog u bici na Velbuždu 1330. godine, ili Mihajlom, manje poznatim unukom bugarskog cara Jovana Aleksandra. Neki od istraživača povezuju ktitora crkve sa Mihajlom Abovićem, to jest Mihajlom Anđelkovićem - objašnjava Milica.

Živopis crkve dobro je sačuvan. Sastoji se od pet ciklusa sa pažljivo biranim motivima. Naos je oslikan scenama velikih praznika i Hristovog stradanja, uz mnoštvo drugih detalja.

Na jednom od zidova priprate naslikani su i zagrljeni likovi Svetih ratnika Teodora Tirona i Teodora Stratilata.

- Na spratu priprate javljaju se scene iz života Svetog Nikole u severnoj kuli, kao i iz života Svete Petke u južnoj kuli. Svete Petke Rimske i Svete Petke Ikonijske, jedne postradale u drugom, a druge u četvrtom veku. One su detaljno prikazane sa scenama mučenja i ovo je jedinstven ciklus na Balkanu - dodaje ona.

Tokom svoje burne prošlosti crkva je pretrpela mnogobrojna oštećenja, pa je u nekoliko navrata bila konzervirana i restaurirana.

- U porti crkve otkriveno je preko 75 grobova. U jednom od njih pronađena je srebrna dijadema sa pozlatom, koja je verovatno pripadala ktitorki - navodi.