Rusija postavila utimatum zbog srpske vojske u Albaniji, a onda su Italijani uradili nešto što će istorija pamtiti

Gotovo četvrt veka pre čuvene evakuacije savezničkih snaga iz francuske luke Denkerk na početku Drgugog svetskog rata, na albanskoj obali se tokom Velikog rata odigrala se jedna od najvećih pomorskih operacija spasavanja u istoriji ratovanja.

Italijanska mornarica izvlačila je srpsku vojsku, civile i izbeglice, ali i više od 22.000 austrougarskih vojnika koje su Srbi zarobili tokom rata. U jeku zime, dok je srpski narod prolazio kroz jednu od najtežih epopeja svoje istorije, saveznici su otvorili put preko Jadrana ka spasu i novom početku na Krfu.

Zima 1915. godine. Srbija je pod udarom Austrougarske, Nemačke i Bugarske. Neprijateljske armije nadiru sa više strana, front se raspada, a srpska vojska, zajedno sa državnim vrhom i narodom koji je krenuo u izbeglištvo, povlačeći se preko Crne Gore i Albanije. Pred njima su albanske planine, sneg, glad i neizvesnost. Iza njih ostaje okupirana otadžbina.

Tako počinje albanska golgota, jedno od najtragičnijih poglavlja srpske istorije. Kolone vojnika, ranjenika, državnih činovnika, žena, dece i staraca danima su se probijale preko surovih planinskih puteva. Nedostajalo je hrane, odeće i lekova. Mnogi nisu izdržali napore, a bolesti i iscrpljenost odnosile su živote na svakom koraku. Ipak, srpska vojska nije se predala. Njen cilj više nije bio da zadrži izgubljene položaje, već da sačuva ono najvažnije, ljude i snagu potrebnu da se jednog dana vrati u Srbiju.

Albanska golgota i intervencija cara Nikolaja II

Kada su preživeli konačno stigli do albanske obale, čekao ih je novi problem. Nije bilo uslova da se tu oporave, snabdeju i ponovo organizuju. Luke nisu mogle da prime velike brodove, hrane je bilo sve manje, a opasnost od neprijatelja nije nestala. Srbima je bio potreban spas preko mora, ali je trebalo ubediti saveznike da se hitno pokrene velika operacija.

Pomoć je zatražena i od ruskog cara Nikolaja II, čija je intervencija doprinela pritisku na zapadne saveznike da se pronađe rešenje. Prvobitni plan bio je da se najteže bolesni srpski vojnici prebace u Bizertu, u današnjem Tunisu, dok je za glavninu vojske kasnije određen Krf. Prve evakuacije za Bizertu počele su 4. januara 1916. godine, kada je prevezeno više od 9.000 najteže obolelih srpskih vojnika.

Diplomatskom intervencijom cara Nikolaja II, nakon apela srpskog državnog vrha, izvršen je pritisak na Veliku Britaniju i Francusku da hitno pošalju brodove za spasavanje srpske armije što se smatra prekretnicom za srpsku vojsku i tok rata.

Foto: Ministarstvo odbrane republike Srbije

Italijani prvo izvlačili zarobljene Austrougare

U čitavoj operaciji posebnu ulogu dobila je italijanska mornarica. Kada su se saveznici dogovorili da glavnina srpske vojske bude prebačena na Krf, upravo su italijanski brodovi preuzeli najveći deo posla. U akciji su učestvovale i britanske i francuske pomorske snage, ali je teret evakuacije iz albanskih luka uglavnom pao na Italiju.

A jedan podatak posebno govori o razmerama i neobičnosti ovog poduhvata: Italijani su iz Valone najpre evakuisali više od 22.000 austrougarskih vojnika, ratnih zarobljenika srpske vojske, koji su se zajedno sa srpskim kolonama povlačili kroz Albaniju. Tek potom, 26. januara 1916. godine, počelo je ukrcavanje srpskih regruta i glavnine srpskih snaga.

Dakle, brodovi koji su trebalo da izvuku srpsku vojsku sa albanske obale prevozili su i njene nekadašnje protivnike, ljude koji su prethodno pali u srpsko zarobljeništvo. Bio je to jedan od neobičnih prizora Velikog rata: na istim plovidbama odvijalo se spasavanje vojske koja je branila svoju zemlju i zarobljenika iz neprijateljske armije.

Nije to bila mirna plovidba niti jednostavan transport. Italijanski brodovi kretali su se u ratnim uslovima, uz opasnost od austrougarske mornarice, dok su loše vreme i nedovoljno razvijene luke dodatno otežavali ukrcavanje. Plan je predviđao prevoz oko 2.000 ljudi dnevno, ali su tehnički problemi i neprijateljske aktivnosti često usporavali čitavu operaciju.

Foto: Ministarstvo odbrane republike Srbije

Ipak, brodovi su neprestano pristizali i odlazili. Sa albanske obale ukrcavani su vojnici, ranjenici, izbeglice, konji, artiljerija, municija i zalihe. Prema podacima Ministarstva odbrane Srbije, za nešto više od dva meseca na Krf i druga odredišta prevezeno je oko 136.000 srpskih vojnika, približno 10.000 konja, više od 22.000 tona materijala, municije i hrane, kao i 50 komada teškog artiljerijskog oruđa. Poslednji srpski vojnik napustio je albansku obalu 5. aprila 1916. godine.

Italijanska istoričarka Mila Mihajlović u svom istraživanju navodi i širi bilans operacije: Od 12. decembra 1915. do 29. februara 1916. italijanska mornarica prevezla je 260.895 srpskih vojnika i izbeglica, kao i 24.000 austrougarskih ratnih zarobljenika. Različiti izvori koriste različite vremenske okvire i kategorije evakuisanih, zbog čega se ukupni brojevi razlikuju, ali svi svedoče o izuzetnoj veličini ovog poduhvata.

Denkerk pre Denkerka

Kada se govori o velikim evakuacijama u ratnoj istoriji, gotovo svima prvo na pamet padne Denkerk. U maju i junu 1940. godine, tokom nemačke ofanzive na zapadu Evrope, stotine hiljada britanskih i francuskih vojnika našle su se opkoljene na severu Francuske. Njihovo povlačenje kopnom bilo je presečeno, a jedini izlaz vodio je preko Lamanša. U operaciji "Dajnama", uz britansku mornaricu i veliki broj civilnih plovila, spaseno je više od 300.000 savezničkih vojnika.

Gotovo četvrt veka ranije, srpska vojska našla se pred sličnom istorijskom dilemom. Posle povlačenja kroz Albaniju, kopnenog puta ka spasu gotovo da više nije bilo. More je postalo jedina veza sa saveznicima i mogućnost da se sačuva vojska koja je pretrpela ogromne gubitke.

Foto: Ministarstvo odbrane republike Srbije

Sličnost je u tome što su u oba slučaja vojnici bili pritisnuti nadmoćnijim neprijateljem, a pomorska evakuacija postala presudna za njihov opstanak. Razlika je, međutim, u tome što je srpska operacija bila mnogo šira od samog izvlačenja borbenih jedinica: Njome su prevoženi i civili, državni vrh, zarobljenici, konji, artiljerija i ogromne količine vojnog materijala. Evakuacija iz Albanije trajala je mesecima, dok je Denkerk bio dramatičan poduhvat sproveden tokom nekoliko dana.

Zato se spasavanje srpske vojske može posmatrati kao svojevrsna prethodnica Denkerka, ne zbog toga što su događaji bili isti, već zato što su oba pokazala koliko jedna dobro organizovana pomorska operacija može da promeni sudbinu čitave vojske.

Sa Krfa u oslobađenje otadžbine

Najvažniji deo ove priče tek je sledio. Krf nije bio kraj srpskog ratnog puta, već mesto sa kojeg je počeo njegov novi početak.

Vojnici koji su prešli Albaniju stigli su iscrpljeni, izgladneli i bolesni. Na ostrvu su im obezbeđeni lečenje, hrana i odmor, a zatim je počela obnova srpske vojske. Popunjavani su redovi, stizala je nova oprema, a preživeli vojnici ponovo su se pripremali za borbu. Francuska, Velika Britanija i ostali saveznici pomogli su u oporavku, opremanju i prebacivanju srpskih jedinica na Solunski front.

Ono što je usledilo ostalo je upisano među najznačajnije trenutke Prvog svetskog rata. Srpska vojska, koja je samo nekoliko meseci ranije bila na ivici nestanka, ponovo je stala u stroj. U septembru 1918. godine, zajedno sa savezničkim snagama, krenula je u proboj Solunskog fronta. Srpske jedinice predvodile su odlučujući prodor, napredovale velikom brzinom i oslobađale grad za gradom. Beograd je oslobođen 1. novembra 1918. godine.

Foto: Ministarstvo odbrane republike Srbije

Od albanskih planina, preko italijanskih brodova i Krfa, do Solunskog fronta i oslobođenog Beograda - tako je izgledao put srpske vojske od najvećeg stradanja do pobedničkog povratka.

Savezničke mornarice, a pre svega italijanska, pomogle su da se sačuva ono što je moglo biti izgubljeno na albanskoj obali. Brodovi su mogli da prevezu vojnike do sigurnosti, ali nisu mogli da umesto njih oslobode Srbiju. To su učinili oni koji su preživeli golgotu, ali nikada nisu odustali od toga da svojoj domovini donesu slobodu.

BONUS VIDEO