Manastir Rukumija kod Požarevca: Legenda o rastrgnutoj Jelici i misterija relikvije koja je nestala u ratu

Desetak kilometara od Požarevca, u ataru sela Bradarac, stoji manastir Rukumija, čiji temelji počivaju na narodnoj legendi o nevinoj Jelici rastrgnutoj konjima.

Putujući prema Drmnu i Kostolcu, tek desetak kilometara od Požarevca, nailazite na mesto gde se, prema narodnom predanju, ne razlikuju vera, istorija i poetika. Manastir Rukumija, koji pripada Braničevskoj eparhiji Srpske pravoslavne crkve, jedna je od onih srpskih svetinja čija priča počinje mnogo pre nego što su joj zidovi sagrađeni.

Legenda starija od kamena

Teško je reći šta je starije — manastir ili priča o Jelici. Narodna legenda vezuje postanak Rukumije za pesmu "Bog nikom dužan ne ostaje" i za sudbinu devojke čija je smrt, prema predanju, bila toliko strašna da je kamen na mestu njene pogibije sam od sebe isklijao u crkvu.

Predanje kaže da su vlastelinska braća Pavle i Radul imali najmlađu sestru Jelicu, koju su obožavali. Pavlova žena, slepa od ljubomore na tu ljubav i pažnju, smislila je pakleni plan. Zaklala je Pavlov sokal i konja, a krivicu svalila na nevinu Jelicu. Potom je ubila sopstveno dete u kolevci i krvave noževe podmetnula zaovi ispod jastuka. Pavle je poverovao ženi i naredio najstrašniju kaznu — sestru su vezali za repove konja i rastrgli.

Foto: Foto: Printscreen/YouTube/RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal

Tamo gde joj je pala brada, nastao je manastir Bradača. Tamo gde joj je pala ruka, nastao je manastir Rukumija. Na mestu gde su joj pale oči izniklo je duhovno zdanje Sestroljin, a gde je pao Jeličin trup — manastir Zaova. Četiri manastira za četiri dela nevine devojke. Četiri mesta pokajanja i molitve.

Freska Svete Jelice, razapete između četiri bela konja, i danas se može videti unutar crkve u Rukumiji, kao tihi podsetnik na predanje koje ovaj kraj čuva vekovima.

Nestala relikvija i trag koji se izgubio u ratu

Najdramatičniji deo priče o Rukumiji nije samo legenda — to je i sudbina relikvije za koju se verovalo da je upravo ona, Jeličina ruka, fizički sačuvana u manastiru sve do Prvog svetskog rata.

Prema svedočenju oca Simeona, kako prenosi Vesti.rs, njegov prethodnik na mestu igumana, otac Sava, govorio je da je ruka sestre Jelice zaista bila u manastiru Rukumiji i da je bila mestimično optočena srebrom. Čuvana je u samoj crkvi, u posebnom drvenom kivotu.

Relikvija je nestala između 1914. i 1918. godine, za vreme bugarskog okupacije ovog kraja. Od tada joj se gubi svaki trag.

U manastiru se inače čuvaju i mošti prepodobnog Sinajita Martirija, za kojeg se vezuje i sam početak manastirskog života na ovom mestu — u najstarijim pomenima navodi se da je iguman manastira bio upravo Sveti Martirije Sinajit.

Foto: Foto: Printscreen/YouTube/RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal

Kada je manastir zaista nastao — pitanje bez konačnog odgovora

Istoričari i dalje ne mogu sa sigurnošću utvrditi ko je i kada podigao Rukumiju. Postoje tri teorije: po jednoj, manastir je podigao knez Lazar u 14. veku; po drugoj, nastao je za vreme kralja Milutina ili Dragutina; po trećoj, koreni sežu čak u rimsko doba. Ni jedna od ovih pretpostavki nije dokumentovana na način koji bi isključio ostale.

Ono što se zna jeste da se u povelji kneza Lazara iz 1376. godine pominje selo Rukumija, ali ne i manastir. Smatra se da je manastirski kompleks nastao najkasnije krajem 14. veka, mada je moguće da je u to vreme na mestu postajala samo parohijska crkva.

U pisanim izvorima manastir se po prvi put jasno pominje tek u poslednjoj četvrtini 16. veka, kada ga turski poreznici beleže pod imenom Vrlište ili Varlište. Tada je u njemu živeo samo iguman, a porez na prihod manastira iznosio je svega 300 akči — skroman iznos koji govori da je reč bila o maloj, tihoj svetinji.

Opis iz 1733. i rušenje u ustanku

Prvi detaljni pisani opis Rukumije ostavio je Maksim Ratković 1733. godine. Po njemu, crkva je bila posvećena Svetom Vaznesenju Gospoda Isusa Hrista, sazidana od kamena i zasvedena kamenim svodom. Krovni pokrivač bio je od crepa, a pored oltara i naosa crkva je imala i drvenu pripratu u kojoj se nalazio grob Martirija Sinajita.

Foto: Foto: Printscreen/YouTube/RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal

Za vreme Prvog srpskog ustanka manastir su porušili Turci i od tada je ostao napušten. Kako se u međuvremenu zaboravilo kome je prethodna crkva bila posvećena, nova — prostranija i sazidana na istom mestu — dobila je drugačijeg sveca zaštitnika.

Novu crkvu podigao je knez Miloš Obrenović 1825. godine i posvetio je Svetom Nikolaju. Putopisac Joakim Vujić, koji je posetio manastir 1826. godine, zabeležio je, prema navodima iz izvora Putevima Pravoslavlja, da je „osnovatelj ovog manastira jest Jego Knjažesko Sijatelstvo, G. Miloš, koji ga je sopstvenim troškom dao sozidati."

Freske, požar i ruska restauracija

Crkvu je 1829. godine živopisao Moler Janja. Međutim, živopis koji danas posmatrači vide u Rukumiji nije onaj iz 19. veka. Natpis na južnom zidu crkve potvrđuje da je novi živopis uradio monah Naum Andrić 1971. godine, u „al seko" tehnici, klasičnoj ikonografskoj kompoziciji u potpunosti usaglašenoj sa pravoslavnim kanonom.

Samo sedam godina kasnije, 1978, požar je teško oštetio freske. Pojedine su toliko potamnele da se likovi nisu mogli prepoznati. Restauracija je usledila 1994. godine, a posao retuširanja poverio se ruskom freskopiscu Aleksandru Točilovu.

Foto: Foto: Printscreen/YouTube/RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal

Današnja crkva ima jednostavnu, jednobrodnu osnovu sa pripratom na zapadnoj strani i polukružnom apsidom na istočnoj — arhitektura koja ne impresionira monumentalnošću, ali koja nosi svu težinu vekova kroz koje je prošla.

Ženski manastir od 1953. godine

Od 1953. godine Rukumija je ženski manastir. Za prvu igumaniju postavljena je mati Angelina Ilić, koja je prema dostupnim izvorima mnogo doprinela razvoju i napretku svetinje u godinama koje su usledile.

BONUS VIDEO