Kolumna Dragutina Matanovića: Stradanje Srba u BiH tokom Drugog svetskog rata

Kolumna Dragutina Matanovića o stradanju Srba u Drugom svetskom ratu.

Ovaj tekst posvećujem svim Srbima iz Bosne i Hercegovine nad kojima su tokom čitavog krvavog 20. stoleća izvršeni najstravičniji, nezamislivi zločini. I tokom režima Benjamina Kalaja, i tokom Prvog i Drugog svetskog rata. I tokom građanskog rata u BiH devedestih godina prošlog veka. Ove redove posebno posvećujem svim onim Srbima koji su bili primorani da napuste vekovna ognjišta i grobove predaka i prebegnu u Srbiju, spasavajući živote pred austrougarskim, nemačkim, hrvatskim i muslimanskim noževima. Dok je Srbija slobodna država – njihovo stradanje nikad neće biti zaboravljeno!

Nakon što su sile Osovine okupirale i rasparčale Kraljevinu Jugoslaviju, Bosna i Hercegovina je ušla u sastav Nezavisne Države Hrvatske. Od aprila 1941. za Srbe na ovoj teritoriji počinje višegodišnji pakao na zemlji.

Nekoliko dana nakon što je Slavko Kvaternik proglasio stvaranje ustaške države, u pojedinim delovima BiH je došlo do prvih zločina koje su počinili hrvatski zaštitari i naoružani seljaci, uglavnom na poziv katoličkih sveštenika. Upečatljivo je da su se masovni zločini dešavali uoči velikih pravoslavnih praznika, 1941. oko Đurđevdana i Vidovdana, pa Svetog Ilije – što čitavom poduhvatu daje karakter verskog rata. Srbi 1941. to tada nisu tako videli: mnogi od njih odlazili su na jame i mesta stratišta bez ikakvog otpora, ne mogavši da razumeju da ma kakva država tako postupa prema svojim građanima. Divlji teror nad Srbima se početkom leta 1941. pretvorio u organizovani genocid, koji je naročito bio krvav u istočnoj Hercegovini, gde su ustaše pobile nekoliko stotina Srba u Trebinju, Nevesinju, Bileći i Ljubinju.

Jedan od najkrvavijih zločina desio se početkom avgusta 1941. u selu Prebilovci kod Čapljine, kada su ustaše pobile 826 od 994 stanovnika. U jednoj prostoriji je pronađena zaklana učiteljica i njenih 120 učenika. Dok su činili ove monstruozne zločine, ustaše su dovele romski orkestar koji je pod pretnjom smrću svirao čitavo vreme. Najveći broj leševa je nakon toga bačen u jamu Golubinka.

Stvaranjem NDH, najveći deo muslimana u BiH se deklarisao kao „hrvatsko cvijeće“ i stupio u ustaške redove. Muslimani su velika zverstva počinili u Podrinju i na Ozrenu, gde je stanovništvo pojedinih sela bilo potpuno istrebljeno. Kao u vreme najgore turske vladavine, muslimani su meštane Rašića Gaja kod Vlasenice nabijali na kolac, a žene masovno silovali. Kada je krajem 1941. formirana zloglasna Crna legija, njene redove uglavnom su popunili muslimani iz istočne Bosne. Najteži zločin koji je ova ustaška jedinica počinila dogodio se u proleće 1942. u selima Stari Brod i Miloševići kod Višegrada. Tom prilikom je ubijeno oko 6.000 nenaoružanih srpskih civila, a najveći broj ljudi je zaklan i bačen u Drinu. Pošto su žene masovno silovane naočigled prisutnih, nekoliko desetina ponosnih Srpkinja je izvršilo samoubistvo skokom u hladnu Drinu, ne bi li spasile svoju devojačku čast. Ponovilo se ono što je već bilo viđeno u Prvom srpskom ustanku na Savi ili pak u Drugom, na Zapadnoj Moravi.

Jedan od najkrvavijih zločina u Bosanskoj krajini dogodio 7. februara 1942. godine u selima Drakulić, Šargovac i Motike kod Banja Luke. U zločinu je lično učestvovalo nekoliko katoličkih sveštenika, među kojima i zloglasni Miroslav Filipović-Majstorović, poznat kao Fra Sotona. Za samo jedan dan, ustaše su zaklale oko 2.300 srpskih civila. Ubijeno je i 551 dete, među kojima i 54 đaka koji su zaklani u osnovnoj školi „Đura Jakšić“ u Šargovcu. Ovo je bio najveći pomor srpske dece – đaka u jednom danu, čak veći i od poznatog streljanja u Šumaricama.

Genocid NDH izvršen je i na Kozari, kada je početkom juna 1942. pokrenuta nemačko-ustaška ofanziva. Usled borbenih dejstava i straha od odmazdi, veliki broj civila sa šireg područja je izbegao na planinu, gde se ubrzo našao u neprijateljskom obruču. Nakon jednomesečnih borbi usledilo je sistematsko čišćenje ove planine od srpskog življa. Procenjuje se da je život izgubilo oko 20.000 srpskih civila, dok je oko 68.000 deportovano, uglavnom u logore Jasenovac i Stara Gradiška, odakle se retko ko vratio živ. Među njima je bilo oko 23.000 dece, koja su stradala u logorima Jastrebarsko i Sisak, jedinim logorima za decu u čitavoj Evropi!

Pored bezbroj zločina, ustaše su u BiH formirale niz logora za Srbe, poput Vile Luburić u Sarajevu, Kruščice u Travniku, zatim u Doboju, Rogatici, Višegradu, Maglaju, Zenici i drugim mestima. Nema grada koji u ratu nije postao Jasenovac u malom: čak su i male srpske zajednice u gradovima u zapadnoj Hercegovini bile u celosti istrebljene. Stradali su i Srbi Sarajeva i Tuzle, kasnijih simbola „bratstva i jedinstva“.

P.S. Aleksandar Vučić: „Svi oni koji su došli u Srbiju, prognani, proterani ili trbuhom za kruhom, su naši građani i među nama nema razlike i nikada neće biti“.